Pamumuno at Kapangyarihan

September 16, 2019

1896 nang makarating sa Cabuyao ang balitang naghihimagsik na laban sa mga Kastila ang karatig lalawigan nitong Cavite. Pinamunuan ito ni heneral Emilio Aguinaldo at Mariano Trias. Inatasan ng alcalde noon na si Ricardo delos Trinos si Tenyente Isabelo Virtucio na bumuo ng isang pangkat ng kalalakihang magtatanggol sa bayan sakaling makarating dito ang himagsikan. Ipinag-utos niyang makipag-ugnayan ito kay Heneral Paciano Rizal na pinuno ng hukbong rebolusyonaryo sa may parteng hilaga ng Laguna na nakasasakop sa Cabuyao. Karamihan sa kalalakihang tumugon sa panwagan ni Alcalde delos Trinos at Tinyente Virtucio ay ang mga magsasakang walang kasanayan sa paghawak ng mga armas. Sanay ang mga ito na magbungkal ng lupa, sila ang naatasang maglagay ng patibong na pasabog sa mga kalsada na posibleng daanan ng mga sundaling Kastila. Agosto 30, 1896 ng ideklara ni Gobernador-Heneral Ramon Blanco na may digmaan na sa mga lalawigan ng Manila, Laguna, Cavite, Batangas, Pampanga, Bulacan, Tarlac, at Nueva Ecija. Ang walong lalawigan na nabanggit ang walog sinag na makikita sa watawat ng Pilipinas. 1898 nang magwakas ang paghahari ng mga Kastila. Si Padre Manuel Pastor ay palihim na itinakas ng mga parokyano upang makaiwas sa galit ng mga Katipunero. Siya ay pansamantalang pinalitan ni Padre Galo Minguez, subalit pinaalis din sila ng mga Katipunero. Taong 1899 ay isang makasaysayan sa Cabuyao sapagkat sa ikalawang pagkakataon nagkaroon ng Pilipinong pari ang simbahan na si Padre Eulalio Mea. Siya ay naglingkod bilang kura paroko hanggang 1903. Si Padre Mea ay napamahal na sa Cabuyao. Panahon ng Amerikano na sa tuwing naglilibot ang mga sundalo ay itinatago ni Padre Mea ang mga ito sa kaniyang kumbento. Humantong pa ang pagtulong na ito sa pagkakabilanggo niya noong 1901 sa paratang na “pagtulong sa mga bandidong Pilipino.” Nanungkulan si Padre Ladislao Santos bilang pansamantalang kura paroko. Mula 1897 hanggang 1898 nang manungkulan bilang Presidente Municipal si Dominador Delfino. Ang kaniyang pamahalaan ay tinawag na Pamahalaang Tagalog, isang terminong nagpapakita sana ng ganap na kasarinlan ng ating bayan. Subalit ito pala ay hindi tunay. Dahil sa pagsiklab ng Digmaang Pilipino-Amerikano noong Pebrero 4, 1899, nagkaroon ng dahilan upang sang-ayunan ng mga mambabatas ng Amerika ang mga nilalaman ng “Kasunduan sa Paris.” Walang nagawa ang mga Pilipino kundi tanggapin na naman ang soberanya ng nga Amerikano sa kanilang lupain. Ang pangkat ni Aguinaldo ay nagpalabas ng babala na binantaan nila ang sinumang Pilipinong mapapatunayan na makikipagtulungan sa mga Amerikano. Nakarating ang pwersa ng mga Amerikano sa Cabuyao at itinalaga nila si Jose Manacsa Bella Sr. bilang Presidente ng Municipal kapalit ni Delfino. Para masugpo ang pagkalat ng mga epidemya, noong 1901 ay itinatag ng pamahalaan ng Amerika sa ating bansa ang Bureau of Health. Napakabuti sa pagsugpo ng kolera ang panukalang ipinatupad noon na pagbubukod o “quarantine” ng mga may sakit at ang agarang pagsunog sa bangkay ng mga namatay sanhi ng kolera. Pinasunog ang mga bangkay at tinuro ng mga Amerikano ang pagtuturo sa kahalagahan ng kalinisan sa mga mamamayan. Sila ay nagtayo ng nga poso artesiano. Nagtayo rin ang mga Amerikano ng mga kasilyas na may inidoro na nabubuhusan ng tubig. Ilang taon bago nasugpo ang kolera sa ating bayan. Inabutan ang problemang ito ng sumunod na Presidente na si Sotero Batallones. Hindi dapat si Batallones ang kasunod ni Delfino sapagkat noong 1901, isang nagngangalang Andoy Manipolo ang nahalal bilang presidente ng bayan. Subalit dahil hindi marunong si Manipolo na magbasa at magsulat sa wikang Ingles kaya hindi nila kinilala ang resulta ng halalan. 1904 nang makarating sa atin ang gamot na laban sa kolera. Sa bagong paraan ng paggamot ng mga Amerikano tuluyan nang nakontrol ang pagkalat ng epidemyang ito. Hindi naging maganda ang unang impresyon ng mga mga Amerikano kay Batallones pero binigyan pa rin siya ng pangalawang pagkakataon. Si Batallones ay naging alkalde ng bayan noong 1887 hanggang 1888 ay isa sa mga tumugon sa panwagan ng pangkat ni Aguinaldo na labanan ang pananakop ng mga Amerikano sa ating bansa.